Przyczyny zaburzeń widzenia
Istnieje wiele przyczyn dysfunkcji widzenia. Mogą to być czynniki kliniczne np. choroby współistniejące (m.in. cukrzyca, choroby tarczycy, nadciśnienie, alergie), choroby oczu (m.in. zaćma, jaskra, AMD, dystrofie siatkówki), nieprawidłowości w budowie układu wzrokowego i wiele innych.
Najczęściej jednak problemy z widzeniem spowodowane są nieskorygowaną wadą wzroku (tzw. wadą refrakcji). Wady refrakcji nie są klasyfikowane jako „choroby”. W prawidłowo zbudowanym oku promienie światła (załamywane przez rogówkę i soczewkę) skupiają się w jednym punkcie – na siatkówce. W przypadku, w którym wiązka światła koncentruje się w innym miejscu (przed lub za siatkówką lub jest rozproszona), widziany obraz jest nieostry. Wady refrakcji korygujemy okularami lub soczewkami kontaktowymi z odpowiednio dobraną mocą.
Krótkowzroczność – myopia
To wada refrakcji, która wynika ze zbyt silnego załamywania promienia świetlnego przez układ optyczny oka. Obraz nie powstaje na siatkówce, a przed nią. Może być to spowodowane zbyt silną mocą łamiącą rogówki, soczewki lub wydłużeniem gałki ocznej (co jest najczęstszą przyczyną myopii). Osoby z krótkowzrocznością dobrze widzą z bliska, jednak odległe przedmioty są niewyraźne, rozmazane. Krótkowidz często mruży oczy podczas patrzenia w dal, dzięki czemu obraz na siatkówce staje się mniej rozproszony, przez co zwiększa się jego ostrość. Poza zaburzeniami widzenia mogą pojawić się również bóle głowy, a także uczucie napięcia, zmęczenia oczu. Krótkowzroczność koryguje się szkłami o ujemnej mocy.
Astygmatyzm – niezborność
Wpadająca do oka wiązka promieni po załamaniu skupia się w dwóch punktach, powodując powstanie nieostrego obrazu. Najczęściej wynika to z nierówności krzywizny rogówki (tzw. astygmatyzm rogówkowy) lub rzadziej- soczewki (astygmatyzm soczewkowy). Obraz widziany przez astygmatyka jest niewyraźny, zamglony w różnych osiach widzenia. Może powodować problemy z jazdą samochodem szczególnie wieczorem. Pacjenci z niezbornością najczęściej zgłaszają „rozmazywanie” i „rozciąganie” się świateł np. z latarni, widzą pochylone i nieostre litery o słabym kontraście. Tę wadę refrakcji koryguje się okularami albo soczewkami kontaktowymi ustawionymi w odpowiednich osiach.
Dalekowzroczność – hypermetropia
To wada refrakcji wynikająca ze zbyt małej siły łamiącej układu optycznego oka. Obraz powstaje za siatkówką, przez co pacjent zgłasza problemy z niewyraźnym widzeniem przedmiotów z bliskiej odległości. W zależności od wielkości wady, ostrość wzroku może być obniżona również podczas patrzenia w dal. Objawy będą miały inne nasilenie w różnych grupach wiekowych. Spadek zdolności akomodacyjnych oczu związany jest ze „starzeniem się” układu wzrokowego. U dzieci nadwzrocznych najczęściej występują bóle głowy, problemy z nauką, czytaniem, koncentracją. Oprócz tego u pacjentów dalekowzrocznych mogą pojawić się bóle głowy, podwójne widzenie, zez zbieżny oraz ból i zmęczenie oczu.
Prezbiopia
Nie jest wadą wzroku i nie należy jej mylić z nadwzrocznością. Jest to proces fizjologiczny, wynikający ze zmniejszenia lub utraty zdolności akomodacji oka. Dotyczy osób zarówno z nadwzrocznością, krótkowzrocznością, astygmatyzmem jak i bez żadnej z tych wad refrakcji. Przy presbiopii oddala się od oka tzw. punkt bliży wzrokowej. Znaczy to tyle, że pojawia się problem z wyostrzeniem obrazu przedmiotów widzianych z bliska. Trudność sprawia np. czytanie. Potrzebne są więc okulary, które zastąpią zdolność akomodacji oka.
Diagnostyka zaburzeń widzenia
Zaburzenia widzenia to temat bardziej złożony niż mogłoby się wydawać. Za prawidłowe widzenie opowiada nie tylko zdrowy układ optyczny oka. Widzenie jest przede wszystkim procesem neurologicznym. Mózg odpowiada za przetwarzanie bodźców wzrokowych, które docierają drogą wzrokową z „nośnika”, którym jest oko.
Prawidłowa diagnostyka zaburzeń widzenia jest zatem kilkuetapowa. Podstawą jest szczegółowy wywiad z pacjentem lub rodzicem/ opiekunem. Następnym etapem jest diagnostyka okulistyczna. Pozwala ona na dokładne zbadanie wszystkich części gałki ocznej i aparatu ochronnego oka pod kątem ewentualnych nieprawidłowości w budowie lub potencjalnych procesów chorobowych. W gabinecie okulistycznym często podawane są krople porażające akomodację. Szerokie źrenice pozwalają między innymi na dokładną ocenę tylnego bieguna gałki ocznej.
Kolejnymi etapami badania jest diagnostyka pod kątem m.in. wady refrakcji, zaburzeń widzenia obuocznego i ruchomości oczu, zeza, niedowidzenia. Wszystkie pomiary wykonuje się przy zastosowaniu specjalistycznych narzędzi i urządzeń dostosowanych również do badania dzieci i osób z niepełnosprawnością. W procesie diagnostycznym uczestniczą okulista, optometrysta lub ortoptysta. W wielu przypadkach niezbędne jest rozszerzenie diagnostyki o konsultację neurologiczną lub inną.
Zez
W dużym uproszczeniu jest to nieprawidłowe, niesymetryczne ustawienie oczu. Zez powstaje w wyniku braku współpracy między mięśniami poruszającymi gałką oczną albo ich nierównoległego działania. W zależności od klasyfikacji wyróżnia się wiele rodzajów zeza, jednak najczęściej są to zezy zbieżne, rozbieżne, akomodacyjne, ukryte.
Pierwszymi objawami zeza mogą być: podwójne widzenie, przechylanie głowy, zamykanie lub pocieranie jednego oka, bóle głowy, problemy z czytaniem i koncentracją wzroku. Przyczyny niesymetrycznego ustawienia oczu to najczęściej: nieskorygowane wady wzroku, choroby gałki ocznej lub oczodołu, zaburzenia w pracy mięśni okoruchowych, choroby neurologiczne, czynniki genetyczne. Ta przypadłość może pojawić się w okresie niemowlęctwa lub wczesnego dzieciństwa ale także u starszych dzieci. Zez jest zjawiskiem fizjologicznym tylko do 4 miesiąca życia. Jeżeli utrzymuje się dłużej, niezwłocznie wymaga konsultacji okulistycznej.
U dorosłych występuje najczęściej jako zez porażenny w następstwie np. urazów. Niekiedy zez może być objawem poważnych problemów neurologicznych i prowadzi do niedowidzenia, dlatego w żadnym przypadku nie wolno ignorować niepokojących symptomów. Leczenie zeza jest złożone i zależy od wielu czynników np. rodzaju i kąta zeza, współistniejącej wady wzroku, ostrości wzroku, wieku pacjenta itd. Dostępne są metody nieinwazyjne leczenia zeza takie jak terapia widzenia oraz inwazyjne tj. wstrzyknięcie toksyny botulinowej, operacja. Pacjent zezujący powinien być pod stałą opieką specjalistów, którzy po przeprowadzeniu dokładnej diagnostyki, zaproponują odpowiednią metodę leczenia.
Zaburzenia akomodacji
Akomodacja to proces, w którym soczewka oka zmienia swój kształt, aby dostosować się do patrzenia na obiekty znajdujące się w różnych odległościach. Dzięki akomodacji możemy wyraźnie widzieć zarówno bliskie, jak i dalekie przedmioty. Zjawisko to polega na zwiększeniu lub zmniejszeniu krzywizny soczewki, co umożliwia ostre widzenie w różnych warunkach. Kiedy patrzymy na obiekt bliski, soczewka staje się bardziej wypukła, a gdy patrzymy na obiekt daleki, staje się bardziej spłaszczona.
Zaburzenia akomodacji mogą mieć różne przyczyny. Najczęściej są to zmiany związane z wiekiem, stres, wady refrakcji (np. krótkowzroczność, dalekowzroczność), a także czynniki związane z nadmiernym obciążeniem oczu (np. długie godziny spędzane przed ekranem) oraz niektóre choroby. Pacjenci z zaburzeniami akomodacji najczęściej skarżą się na bóle głowy, zmęczenie oczu, nieostry obraz zarówno z bliska, jak i z daleka. Leczenie zaburzeń akomodacji zależy od ich przyczyny i nasilenia. Najczęściej stosowane metody terapeutyczne to korekcja okularowa lub soczewki kontaktowe, terapia widzenia (trening akomodacji i ćw. konwergencji), leczenie farmakologiczne (krople rozszerzające źrenicę) i zachowanie optymalnych warunków podczas pracy wzrokowej.
Niedowidzenie – amblyopia / leniwe oko
To obniżenie ostrości wzroku (najczęściej jednooczne) mimo optymalnej korekcji optycznej i braku zmian organicznych w oku. Przyczyną niedowidzenia jest najczęściej zez, wysoka nadwzroczność lub różnowzroczność (różnica w mocy refrakcji oczu). Amblyopia to zaburzenie neurologiczne, w którym proces adaptacyjny polega na „wyłączeniu” przez mózg obrazu ze słabszego oka (np. zezującego lub z większą wadą refrakcji). W przypadku widocznego zeza, diagnostykę rozpoczyna się stosunkowo szybko. Zwykle jednak do momentu rozpoznania brak jest jakichkolwiek objawów sugerujących, że mamy do czynienia z niedowidzeniem. Dzieci bardzo szybko adaptują się do widzenia jednoocznego i diagnoza jest często dużym zaskoczeniem dla rodziców i opiekunów.
Leczenie niedowidzenia powinno rozpocząć się jak najszybciej. Najlepsze efekty można uzyskać u dzieci do 8 roku życia, w których układ neuronalny jest jeszcze dość plastyczny i podatny na zmiany. U starszych dzieci również warto rozpocząć terapię, ale może ona być mniej skuteczna lub trwać dłużej. Leczenie polega na zasłanianiu oka zdrowego i „zmuszaniu” słabszego oka do odbierania bodźców wzrokowych. W ten sposób pobudzony zostaje układ nerwowy i droga wzrokowa. Do obturacji oka stosuje się rożnego rodzaju zasłonki oraz (rzadziej) penalizację- krople rozszerzające źrenicę. Czas obturacji zależny jest od stopnia niedowidzenia i możliwości pacjenta. Terapia niedowidzenia odbywa się zarówno w gabinecie (ćwiczenia pleoptyczne), jak również w domu. Stosowanie się do zaleceń i współpraca pacjenta, rodziców i specjalisty jest kluczowym elementem skutecznej terapii.
Zaburzenia widzenia obuocznego
To problemy związane ze współpracą obu oczu. W prawidłowo działającym układzie wzrokowym, mózg uporządkowuje i przetwarza informacje odebrane przez układ optyczny, tworząc pojedynczy, wyraźny obraz. W przypadku zaburzeń widzenia obuocznego jedno z oczu może nie współpracować z drugim, co prowadzi do różnych problemów ze wzrokiem np. podwójne widzenie (diplopia), tłumienie obrazu w jednym oku, brak widzenia przestrzennego, zaburzenia motoryczne i równowagi, problemy z koncentracją wzrokową, oceną odległości w przestrzeni i koordynacją oko-ręka. Zaburzenia widzenia obuocznego są różnorodne, dlatego wymagają dokładnej diagnostyki i precyzyjnego leczenia i/lub terapii.